डॉ. सुखात्मे - नीलफलकाच्या निमित्ताने

आजच्या स्वातंत्र्यदिनी भारतमातेच्या एका सुपुत्राबद्दल लिहावं वाटलं, म्हणून ही पोस्ट. आजवर अनेक क्षेत्रात अनेक महान हस्ती होऊन गेल्या. पण बहुतेकदा त्या त्या क्षेत्रातील लोकांनाच त्यांच्या कार्याची महानता जाणवते. इतरांपर्यंत ती फारशी पोहोचतही नाही. कधी कधी तर अगदी आपल्या घरापासून हाकेच्या अंतरावर राहणाऱ्या दिग्गजांचीही आपल्याला माहिती नसते. "पुणे ऐतिहासिक वास्तू स्मृती समिती"च्या नीलफलक लावण्याच्या अतिशय स्तुत्य अशा उपक्रमामुळे आपण सामान्य लोक निदान आसपासच्या परिसरातील ज्येष्ठ - श्रेष्ठांना ओळखायला लागूत.

नीलफलकाची ही कल्पना मुळात लंडनमधली. लोकमान्य टिळकांच्या तिथल्या वास्तव्यस्थानी असा फलक लावला गेला, तेव्हा त्याने प्रेरित होऊन जयंत टिळक आणि दीपक टिळक यांनी असा उपक्रम इथे सुरु केला. काळकर्त्या शि. म. परांजपेंपासून सुरुवात करून आजवर या समितीने पुण्यात 116 फलक लावलेत.

मागच्या रविवारी पद्मभूषण पुरस्कार प्राप्त डॉ. सुखात्मेंच्या प्रभात रोडवरील "सांख्यदर्शन" या घरावर 116 व्या फलकाचे अनावरण झाले. डॉ. पांडुरंग वासुदेव सुखात्मे - संख्याशास्त्रात जागतिक स्तरावर पोचलेलं नाव. लंडनमध्ये संख्याशास्त्रात Ph. D. करून भारतात परतल्यावर बनारस हिंदू विद्यापीठात प्राध्यापक पदासाठी त्यांनी अर्ज केला. विद्यापीठाचे तत्कालीन कुलगुरू पं . मदनमोहन मालवीय डॉ. सुखात्मेंच्या शैक्षणिक गुणवत्तेने प्रभावित झाले खरे, पण संख्याशास्त्राचा भारताला गरिबीतून बाहेर काढायला कसा उपयोग होणार या पंडितजींच्या प्रश्नाला समर्पक उत्तर न देता आल्याने डॉ. सुखात्मेंनी याच प्रश्नाला आपलं जीवनध्येय बनवलं. बनारस विद्यापीठातील प्राध्यापकपद न स्वीकारता राष्ट्रीय कृषी संशोधन संस्थेत (ICAR) संख्याशास्त्रात संशोधक म्हणून त्यांनी काम सुरु केले. त्यांच्या अनमोल कार्यामुळे आज या संख्याशास्त्र विभागाचा विस्तार होऊन एक नवी संस्था IASRI उभी राहिलीये. भूक, कुपोषण या समस्यांवरील त्यांचं काम जगभर नावाजलं गेलं आहे.

केंद्र सरकारच्या सांख्यिकी व कार्यक्रम कार्यान्वयन मंत्रालयाच्या वतीने दर दोन वर्षाने एका ज्येष्ठ संख्याशास्त्रज्ञाला "डॉ. सुखात्मे पुरस्कार" दिला जातो. 2003-04 साली डॉ. बी. के. काळे तर 2011-12 साली डॉ. जे. व्ही. देशपांडे अशा दोन पुणेकरांना या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. साहजिकच या नीलफलकाचे अनावरण डॉ. जे. व्ही. देशपांडे यांच्याच हस्ते करण्यात आले. त्यामुळे डॉ. सुखात्मेंच्या कार्याबद्दल डॉ. देशपांडेंच्या तोंडून "सांख्यदर्शन" मध्ये ऐकायला मिळणं आणि त्यानिमित्तानं अनेक संख्याशास्त्रज्ञांना भेटणं ही माझ्यासारख्या संख्याशास्त्राच्या विद्यार्थिनीसाठी पर्वणीच होती. शिवाय पद्मश्री डॉ. सुहास सुखात्मेंची भेट आणि त्यांच्या तोंडून त्यांच्या वडिलांच्या आठवणी ऐकणं हा तर एक अनपेक्षित बोनस होता. अशा रीतीने स्वातंत्र्यदिना पूर्वीचा रविवार एका उत्तम कार्यक्रमात सहभागी होण्याचा आनंद देऊन गेला.

If only - 2...

If only - 1...

Would it have hurt God to be a bit more systematic and create identical human beings, with identical thoughts… There wouldn’t have been any confusions, misunderstandings. World would have been a happier place and then people would have really believed in God. So, in the end it would have been a benefit to the God as well. Why didn’t he think of His own profit at least?

But if you were happy, would you really go to God just to thank him for whatever he has offered. If everyone around you is equally happy as you, you start thinking that getting this is your right and not a favour by God. So, no need to thank him. So, if God fulfills your wishes automatically, he won’t get any offerings. Seems God is far more foresighted and smarter than us. That’s why He is happy to keep us unhappy to secure His future.

But what about your future. We would have surely been happier to have like-minded people around us. There wouldn’t have been any quarrels, wars. So many lives would have been saved. Just imagine Duryodhan offering half of his kingdom to Yudhishthira, Ravan gracefully returning Seeta to Ram and so on. Surely, Mahabharata and Ramayana would have been a bit boring to read and watch. If everyone would have been logical and flexible, there would remain no uncertainty in life. It would be almost surely predictable.  कहानी में twist  आये बिना  climax का मजाही क्या ? So, it seems that God wanted our lives to be ‘खमंग’ and so he added so many flavours of dissent to it.

If you think a bit more calmly, is the person in front of you really illogical or stiff? Stubbornness on part of one person is irritating to you, but then are you not being equally stubborn in not accepting that person as it is? Why do you think that there is only one solution to the problem at hand? There may be an entire set of solutions, but the feasible region may vary from person to person as per his constraints. So, you have to optimize the results subject to the constraints of all those who are involved in this problem some way or other. That seems to be a real skill and it will be really thrilling if you could attain the optimum within the constraints of most, if not all. Because, the variety of these constraints is commendable. God seems to have put in a lot of thought and creativity in crafting each piece on this Earth, including yourself. So, why not simply enjoy being a part of this bigger plan and play your role in the best possible manner, instead of cursing God for this lovable diversity, without which the earth would have been a storehouse for the machine outputs?

If only - 1...

If only everyone in this world would have been a bit more logical, practical and flexible…

I think this is the thought which comes to most of us every now and then. I am not an exception. It seems that this thought is not going to leave me today. It is said that, “Compromise is an art of dividing a cake in such a way that everyone believes he got the biggest piece”, but for now, it seems that “Compromise is a situation where everyone is satisfied; not because that he’s got the biggest piece but because he thinks that he has made the biggest sacrifice”. Thus, compromises simply become deals, where you start calculating your profits, losses and net gains. And once these calculations start, you can’t resist the temptation of calculating the expected net gain in the near future, then in the far future and so on… You start thinking and planning about the future. All the self-help stuff you have read until now has taught you to be prepared for the worst. So, you start enlisting the possible obstructions on your route (your mind has the best creativity when it comes to visualizing the pits and falls, ‘coz “ मन चिंती ते वैरी न चिंती”), then think about the bypasses that you could take, expected cost for them and so on…. You are so lost in these, that you simply forget to enjoy whatever small piece of cake you have in your hand right now…

Then someone suggests the solution… Don’t look far away.

You somehow convince your mind to stay in the present after unlearning the things about future that you have read in those best selling stuffs. But your mind has been used to working so hard that it can’t stand still. It starts roaming aimlessly in your present as well. It starts comparing your piece of cake with what others have got in their hand – “that person over there has a smaller piece than mine, but it has got a cherry on it and the one here looks so yummy with such a thick creamy layer…”. Alas!, you got a new reason to be unhappy.

So, you can’t think of future, you can’t remain in present and you have already cried so much over the past that returning there is not even an option. It seems that God has been really cruel to mankind....

Enthralling Revivifications...

Recently watched two fascinating movies, both underscoring the fact that,

"Success is how high you bounce when you hit the bottom.”

La vita è bella (Life is Beautiful)

"This is a simple story, but not an easy to tell. Like a fable, there is sorrow… and, like a fable, it is full of wonder and happiness..."

With these words, starts our journey into a simple life of a simple person. A romantic waiter Guido trying to impress a  school-teacher Dora with his sense of humour and presence of mind. He manages to snatch her away from her fiancé while serving at their engagement ceremony. Later on he opens his dream bookstore. They have a beautiful son Giosué and it seems to be a perfect life until their little fairy world is shattered by the World War II. Then starts a struggle for survival... the story of life and death, where even a single unintended word or action may result in loss of your life. The courage, optimism and presence of mind of Guido (played by Roberto Benigni (who is director and one of the writers as well) and the innocence and faith of his equally witty son Giosué (played by Giorgio Cantarini) leave us spellbound throughout this second half of the movie.

The Shawshank Redemption

Topping the IMDB list for a long is a story of a successful banker who ends up in jail being charged with the murder of his wife. It's a story of a bonding between this snobby looking professional Andy (played by Tim Robbins) and an unsophisticated prison-mate Red (played by Morgan Freeman). How Andy proves that "Hope is a good thing" and "Salvation lies within" is really worth watching and worth listening to through Red's distinctive voice. The director Frank Darabolt scores by his attention to details.

The strategic planning by Andy is in contrast to the impulsive actions of Guido (in La vita è bella), but both live up to their images of a trained professional and a simple small-town waiter turned bookseller respectively. It is said that no words can convey the sweetness of sugar. The same holds true with these movies. You have to really experience them, to get a hang of it.

PS: Special thanks to Richa and Deep for recommending these masterpieces.

जपानी (日本語) शिकताना - 2

जपानी ( 日本語 ) शिकताना - 1

आमचा जपानीचा क्लास सुरु झाल्यावर थोड्याच दिवसात म्हणजे 6 ऑगस्टला "तानाबाता फेस्टिवल" होता. आकाशगंगेमुळे एकमेकांचा विरह सहन कराव्या लागणाऱ्या ओरिहीमे आणि हिकोबोशी या दोन ताऱ्यांचा भेटण्याचा दिवस म्हणजे हा सण. ओरिहीमे ही तेन्तेईची (आकाशाच्या राजाची) मुलगी. लग्नानंतर दोघांचंही आपआपल्या कामाकडे दुर्लक्ष होऊ लागल्यानं चिडून तेन्तेईने दोघांना आकाशगंगेच्या दोन बाजूंना टाकलं. विरहानं दु:खी झालेल्या ओरिहीमेवर दया आल्यानं मग तेन्तेईने वर्षातून एकदा म्हणजे चांद्र दिनदर्शिकेनुसार सातव्या महिन्याच्या सातव्या दिवशी दोघांना भेटण्याची परवानगी दिली. तो दिवस म्हणजे तानाबाता फेस्टिवल. ही सारी गोष्ट ऐकताना चंद्र-दक्ष-रोहिणी यांची चंद्राच्या क्षय-वृद्धी संबंधातली कथा आठवली. आणि जाणवले, संस्कृती भारतीय असो की जपानी की आणखी कुठली. सण - उत्सवांच्या कथांचा मूळ गाभा तोच.

नंतर आले ते कोरे, सोरे, आरे, दोरे. थोडक्यात हे, ते, ते तिथले आणि कोणते. यांच्यानंतर "वा" पार्टिकल लावून "कोरे वा कोकुबान देस" म्हणजे "हा फळा आहे", अशी वाक्ये सुरु झाली. मग कुणीतरी शोध लावला. बहुदा "दुरून डोंगर साजरे " प्रमाणे जपानी लोकांना दूरच्या वस्तू आवडतात. म्हणून दूरच्या वस्तूबद्दल बोलायची सुरुवातच " आरे वा" अशी होते. हे सारं अचल वस्तूंसाठी. साधारण अशाच धर्तीवर चल - अचल सर्वांसाठी चालणारे हे, ते, त्या तिथले आणि कोणते म्हणजे कोनो, सोनो,  आनो, दोनो . इथे, तिथे, त्या तिकडे आणि कुठे असं जागेबद्दल बोलायचं झाला की कोको, सोको,  आसोको, दोको; दिशांबद्दल बोलायचं झालं की कोचिरा, सोचिरा, आचिरा, दोचिरा; अशी को, सो, आ, दो ची जणू नवी बाराखडीच शिकायला मिळाली.

त्यानंतर शिकवली गेली ती वेगवेगळ्या देशांची जपानीतील नावे. भारत, इंडिया, हिंदुस्तान इतकी नावे कमी आहेत की काय म्हणून आता जपानीत भारताला "इंदो" म्हणायचं हे कळले. तीच गत आपल्या शेजाऱ्याची . चायना, चीन आणि आता च्यूगोकू . "देशवासीय" म्हणजे "~जिन ". म्हणजे आपण सारे "इंदोजिन". एकूणच या साऱ्यामुळे "भाषा" या प्रकाराचा धसका बसला की मग कुठल्याही भाषेचं नाव काढलं की पळून जायची इच्छा होणार, हे जाणूनच बहुदा प्रत्येक भाषेच्या नावानंतर “go” लावायची पद्धत आहे जपानीत. आपली मातृभाषा मराठीगो, राष्ट्रभाषा हिंदीगो आणि सध्या आपण शिकतोय निहोन्गो.

शिवाय नम्रपणे बोलायचं झालं तर शक्यतो आपल्या समोरच्या व्यक्तींना कधीही तू / तुम्ही म्हणायचं नाही . समजा वीणा नावाच्या मुलीला, तुला काय आवडतं , असं विचारायचं असेल तर “तुम्हाला काय आवडतं ” असं न विचारता “वीणासानला काय आवडतं ” असं विचारायचं . म्हणजे एखाद्या भारतीयानं हे ऐकलं तर अगं मग ती कोण वीणा तिलाच विचार नं, दुसऱ्यांना कशाला विचारतेस असा अनाहूत सल्ला येणार. पण मग थोडा विचार केला आणि “आऊसाहेबांची काय आज्ञा आहे आमच्यासाठी?” असं जिजाऊना आदरपूर्वक विचारणारे शिवराय आठवले.

एकूणात काय तर दोन भाषांमधली साम्यस्थळे आणि भेदस्थळे यांचा अभ्यास करणं हे मजेशीर ठरतंय.

जपानी (日本語) शिकताना - 1

खूप दिवसांपासून, खरं तर खूप वर्षांपासून एखादी परदेशी भाषा शिकायचा विचार करत होते. पण काही न काही कारणानं ते टळतच गेलं. शेवटी मागच्या जून - जुलैत सगळ्या गोष्टी जुळून आल्या आणि ऑगस्ट मध्ये अस्मादिकांचं जपानी प्रशिक्षण सुरु झालं. जपानी, चीनी भाषा म्हटलं की पहिली आठवते ती किचकट चित्रलिपी. त्यामुळेच बहुदा मी कुठलीही युरोपीय भाषा न निवडता जपानी निवडली. शिवाय शिस्तप्रिय आणि कमी साधनसंपत्तीच्या जोरावरही समृद्ध, प्रगत बनलेल्या, अणुबॉम्बमुळे बेचिराख होऊनही फिनिक्सप्रमाणे उड्डाण करणाऱ्या जपान बद्दल इतर देशांपेक्षा जरा जास्तच आपुलकी होती ती वेगळीच.

“はじめまして(हाजीमेमाश्ते)” असं म्हणून एकमेकांशी ओळख झाली आणि मग सारे वर्गमित्र हे ~さん(सान) बनले. प्रत्येकाच्या नावानंतर सान लावूनच हाक मारायची जपानी नम्रता अंगी बाणवायचा प्रयत्न सुरु झाला. स्वाती 先生 (सेन्सेई - teacher) आणि हर्षदा 先生 च्या मदतीनं, आम्ही जपानीच्या बालवाडीत प्रवेश केला. जपानला जपानीत “ 日本 (निहोन किंवा निप्पोन)” म्हणतात हे ऐकून "इंडिया - भारत"ची आठवण झाली आणि एक समान धागा मिळाला. जपानी राष्ट्रध्वजाचं वर्णन आणि इतर तांत्रिक माहिती घेऊन आमचा वर्ग सुरु झाला.

सुरुवातीला फक्त मौखिक असणाऱ्या या भाषेत आता ३ लिपी आहेत – हिरागाना, काताकाना आणि कांजी . हिरागाना आणि काताकाना या प्रत्येकी ४६ अक्षरांच्या वर्णमाला आणि कांजी ही पारंपारिक चीन कडून आयात केलेली चित्रलिपी. कांजींची संख्या तर हजारोत. त्यामुळे यंदा आपल्याला हिरागाना, काताकाना आणि १५० कांजी शिकायच्या आहेत हे ऐकून धडकीच भरली. चौकोनात प्रमाणबद्धपणे आणि ठराविक दिशेने आणि क्रमाने रेषा काढून वहीत उमटणारी अक्षरं मनाला आनंद द्यायची. पण हीच अक्षरं त्याच्या रेषाक्रमासह (stroke order) लक्षात ठेवणं अवघड जाई. शिवाय, अक्षरांचे उच्चार आठवणं म्हणजे अजूनच तारांबळ. हिरागानातला “से” थोडा थोडा देवनागरीतल्या “ए” सारखा दिसतो. मग इतक्या वर्षांपासूनच्या “ए ” ला क्षणभरापुरतं विसरून “से” म्हणणं, फारच अवघड होतं. मग थोड्या दिवसात आलं ते 日本語初歩 (निहोन्गो शोहो) नावाचं पाठ्यपुस्तक. त्यामुळे लेखन, वाचन आणि संभाषण अशा तीन पातळ्यांवर भाषा विकासाचे आमचे प्रयत्न सुरु झाले. शुभ प्रभात, शुभ रजनी या नेहमीच्या शुभेच्छांसोबतच घरातून बाहेर पडणं, परत येणं, जेवण सुरु करणं, संपवणं, दुकानात येणं इत्यादी अनेक गोष्टींसाठीचे नवनवे शुभेच्छासंदेश आमच्या शब्दकोशात भर टाकत होते. मराठी - हिंदी - इंग्लिश पेक्षा जाणवलेलं प्रमुख वेगळेपण म्हणजे अनेकवचनांचा अभाव. एक झाड पण की आणि अनेक झाडे पण कीच. इथंही इतक्या वर्षांपासून डोक्यात घट्ट बसलेल्या की म्हणजे किल्ली या समीकरणाला छेद द्यावा लागत होता. पण वचन एकच असलं तरी अनेक वस्तू झाल्या की मोजाव्या लागणारच. आजवर या चराचर सृष्टीतील यावज्जीव सजीव - निर्जीवांना मोजण्यासाठी १, २, ... या एकाच अंक - तागडीत तोलायची सवय होती. पण जपानीत तर माणूस, प्राणी, पक्षी, लांब वस्तू, इमारती, यंत्रे, सपाट वस्तू अशा अनेक तऱ्हेच्या वर्गवारींसाठी स्वतंत्र मोजणी तक्ते. ते सारे लक्षात ठेवून सुयोग्य जागी वापरताना नाकी नऊ येत. मग आले विशेषण – क्रियापदांचे प्रत्येकी २ आणि ३ प्रकार. पुढे पुढे जशी मोठी वाक्यं आली तशी भारतीय भाषा आणि जपानीतली समानता दिसायला लागली. त्यामुळेच, जपानी वाक्यं इंग्लिश पेक्षा मराठी -हिंदीत अनुवादित करणं सोपं जात असे. शिवाय, करून ठेव, बघून घे, करून बघ अशी दुहेरी क्रियापदंही जपानीत आहेत.

अशा अनेक गोष्टींचा वेध घेत घेतच वर्ष संपलं. सध्या इथेच थांबते. उरलेल्या वैशिष्ट्यांवर परत कधीतरी बोलूयात. じゃまた( ज्या -माता) .

Hostel मध्ये पाहावे राहून

Last night, my roommate returned to the room exhausted by the efforts of breaking a lock in her friend’s room. The rock had hit the cupboard more times than the actual lock and finally they had given up. Just then, I recalled that I have an iron rod, preserved specially for this purpose. I offered it to her, told her the technique that worked for me twice and she was back in two minutes rejoicing that finally, the lock had surrendered.  This made me think about what are the new experiences that hostel life has given me. Here are a few of them:

1. How to break a lock: In fact, one of my classmates was such an expert lock-breaker that we used to tease her that we need to inform her employer about this skill which she hadn't mentioned in her CV. ;)

2. How to locate, identify and kill a bedbug: Bedbug was a creature, which had met me only through stories. In fact, I didn’t know what a bedbug looked like.  In earlier days, we had a roommate who used to examine each and every insect found in our room and would give her verdict on whether the suspect was bedbug or not. Later on, all of us acquired the skill of locating the bedbugs, tracking down their habitats, destroying their colonies by using various weapons like candles, pesticides, heat, water, cement and what not.

3. How to repair a drenched laptop/cellphone: Just open it up, try to clean the wet portions by a dry cloth and then put it below a working laptop until it gets dried completely. It recovers pretty fast and gets back to work, except for a few minor injury marks on its screen, which get cured with the passing time.  In case of a drenched cellphone, use the laptop adaptor as the hot bed. (Practice at your own risk ;))

4. How to sleep on newspapers: This was a really rare experience. You cannot claim your own bedding kept in luggage room, just because you couldn’t complete the technical formalities of hostel admission. So, you are forced to sleep on the newspapers, though it’s cold outside.

5. Lazybones may help: This is in continuation with the previous one. You spend a night shivering. Next day, you manage to complete the admission procedure and return to hostel to collect your luggage, only to realize that you are too late. That is what happened with us. Eight of us had slept on the newspapers, the earlier day. Next day, we requested for the luggage, but were told that as it was already 4.30pm, only two of us can get their bedding. Then suddenly we recalled that, two of us had kept two mattresses each (one their own, one their roommate’s, as their roommates were too lazy to take care of their own belongings). So, we got four mattresses though we were allowed to take out only two. In this way, the lazybones, who didn’t take care of putting their things on their own name, helped us.

That’s enough for today. There are still many more. Will write about them at some later date…..