अखेर त्यांनी लक्ष्मणरेषा ओलांडली…

गेल्या काही दिवसांपासून जी बातमी येऊ नये असं वाटत होतं, ती बातमी अखेर आली. आपल्या सर्वांच्या जिव्हाळ्याच्या ‘common man’ ला जन्म देणार्‍या आर. के. लक्ष्मण यांनी अखेर आपला निरोप घेतला.

लिहिता-वाचता येण्यापूर्वीच, म्हणजे स्वतःच्या आयुष्याच्या पहिल्या दशकापासूनच नियतकालिकांमधल्या रेखाचित्रांमध्ये गुंगून जाणार्‍या एका छोट्या मुलानं पुढं अनेक दशकं असंख्य भारतीयांना आपल्या रेखाचित्रांमध्ये गुंगवून ठेवलं. रेषांचं सामर्थ्य काय असतं हे दाखवून देऊन त्यांनी आपलं लक्ष्मण हे नाव जणू सार्थ ठरवलं. जे जे स्कूल ऑफ आर्ट मध्ये प्रवेश न मिळाल्यानं खचून न जाऊन त्यांनी आपली पेन्सिल खाली ठेवली नाही, हे आपलं सद्भाग्यच!

‘टाइम्स ऑफ इंडिया’ मधून आपल्याला भेटायला येणार्‍या या ‘common man’ नं तत्कालीन परिस्थितीवर मार्मिक टिप्पणी केलीच, पण त्याचबरोबर अनेकदा ही टिप्पणी कालातीत बनून गेली. उदाहरणादाखल हे रेखाचित्र,

त्यांचे ज्येष्ठ बंधू आर. के. नारायण यांच्या ‘मालगुडी डेज’ साठी त्यांनी काढलेली चित्रंदेखील तितकीच बोलकी होती. त्यांच्यामुळे आपल्याला मिळालेला आणखी एक दोस्त म्हणजे एशियन पेंट्सचा ‘गट्टू’. 

त्यांनी रेखाटलेलं प्रत्येक पात्र हे अगदी साधं आणि आपलंसं वाटतं. त्यामुळेच आज एका कलाकाराला मुकल्याचं दुःख आहेच, पण त्याचबरोबर आपल्या अगदी जवळचं कोणीतरी गेल्यासारखी पोकळी निर्माण झालीये. 

डॉ. सुखात्मे - नीलफलकाच्या निमित्ताने

आजच्या स्वातंत्र्यदिनी भारतमातेच्या एका सुपुत्राबद्दल लिहावं वाटलं, म्हणून ही पोस्ट. आजवर अनेक क्षेत्रात अनेक महान हस्ती होऊन गेल्या. पण बहुतेकदा त्या त्या क्षेत्रातील लोकांनाच त्यांच्या कार्याची महानता जाणवते. इतरांपर्यंत ती फारशी पोहोचतही नाही. कधी कधी तर अगदी आपल्या घरापासून हाकेच्या अंतरावर राहणाऱ्या दिग्गजांचीही आपल्याला माहिती नसते. "पुणे ऐतिहासिक वास्तू स्मृती समिती"च्या नीलफलक लावण्याच्या अतिशय स्तुत्य अशा उपक्रमामुळे आपण सामान्य लोक निदान आसपासच्या परिसरातील ज्येष्ठ - श्रेष्ठांना ओळखायला लागूत.

नीलफलकाची ही कल्पना मुळात लंडनमधली. लोकमान्य टिळकांच्या तिथल्या वास्तव्यस्थानी असा फलक लावला गेला, तेव्हा त्याने प्रेरित होऊन जयंत टिळक आणि दीपक टिळक यांनी असा उपक्रम इथे सुरु केला. काळकर्त्या शि. म. परांजपेंपासून सुरुवात करून आजवर या समितीने पुण्यात 116 फलक लावलेत.

मागच्या रविवारी पद्मभूषण पुरस्कार प्राप्त डॉ. सुखात्मेंच्या प्रभात रोडवरील "सांख्यदर्शन" या घरावर 116 व्या फलकाचे अनावरण झाले. डॉ. पांडुरंग वासुदेव सुखात्मे - संख्याशास्त्रात जागतिक स्तरावर पोचलेलं नाव. लंडनमध्ये संख्याशास्त्रात Ph. D. करून भारतात परतल्यावर बनारस हिंदू विद्यापीठात प्राध्यापक पदासाठी त्यांनी अर्ज केला. विद्यापीठाचे तत्कालीन कुलगुरू पं . मदनमोहन मालवीय डॉ. सुखात्मेंच्या शैक्षणिक गुणवत्तेने प्रभावित झाले खरे, पण संख्याशास्त्राचा भारताला गरिबीतून बाहेर काढायला कसा उपयोग होणार या पंडितजींच्या प्रश्नाला समर्पक उत्तर न देता आल्याने डॉ. सुखात्मेंनी याच प्रश्नाला आपलं जीवनध्येय बनवलं. बनारस विद्यापीठातील प्राध्यापकपद न स्वीकारता राष्ट्रीय कृषी संशोधन संस्थेत (ICAR) संख्याशास्त्रात संशोधक म्हणून त्यांनी काम सुरु केले. त्यांच्या अनमोल कार्यामुळे आज या संख्याशास्त्र विभागाचा विस्तार होऊन एक नवी संस्था IASRI उभी राहिलीये. भूक, कुपोषण या समस्यांवरील त्यांचं काम जगभर नावाजलं गेलं आहे.

केंद्र सरकारच्या सांख्यिकी व कार्यक्रम कार्यान्वयन मंत्रालयाच्या वतीने दर दोन वर्षाने एका ज्येष्ठ संख्याशास्त्रज्ञाला "डॉ. सुखात्मे पुरस्कार" दिला जातो. 2003-04 साली डॉ. बी. के. काळे तर 2011-12 साली डॉ. जे. व्ही. देशपांडे अशा दोन पुणेकरांना या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. साहजिकच या नीलफलकाचे अनावरण डॉ. जे. व्ही. देशपांडे यांच्याच हस्ते करण्यात आले. त्यामुळे डॉ. सुखात्मेंच्या कार्याबद्दल डॉ. देशपांडेंच्या तोंडून "सांख्यदर्शन" मध्ये ऐकायला मिळणं आणि त्यानिमित्तानं अनेक संख्याशास्त्रज्ञांना भेटणं ही माझ्यासारख्या संख्याशास्त्राच्या विद्यार्थिनीसाठी पर्वणीच होती. शिवाय पद्मश्री डॉ. सुहास सुखात्मेंची भेट आणि त्यांच्या तोंडून त्यांच्या वडिलांच्या आठवणी ऐकणं हा तर एक अनपेक्षित बोनस होता. अशा रीतीने स्वातंत्र्यदिना पूर्वीचा रविवार एका उत्तम कार्यक्रमात सहभागी होण्याचा आनंद देऊन गेला.

Enthralling Revivifications...

Recently watched two fascinating movies, both underscoring the fact that,

"Success is how high you bounce when you hit the bottom.”

La vita è bella (Life is Beautiful)

"This is a simple story, but not an easy to tell. Like a fable, there is sorrow… and, like a fable, it is full of wonder and happiness..."

With these words, starts our journey into a simple life of a simple person. A romantic waiter Guido trying to impress a  school-teacher Dora with his sense of humour and presence of mind. He manages to snatch her away from her fiancé while serving at their engagement ceremony. Later on he opens his dream bookstore. They have a beautiful son Giosué and it seems to be a perfect life until their little fairy world is shattered by the World War II. Then starts a struggle for survival... the story of life and death, where even a single unintended word or action may result in loss of your life. The courage, optimism and presence of mind of Guido (played by Roberto Benigni (who is director and one of the writers as well) and the innocence and faith of his equally witty son Giosué (played by Giorgio Cantarini) leave us spellbound throughout this second half of the movie.

The Shawshank Redemption

Topping the IMDB list for a long is a story of a successful banker who ends up in jail being charged with the murder of his wife. It's a story of a bonding between this snobby looking professional Andy (played by Tim Robbins) and an unsophisticated prison-mate Red (played by Morgan Freeman). How Andy proves that "Hope is a good thing" and "Salvation lies within" is really worth watching and worth listening to through Red's distinctive voice. The director Frank Darabolt scores by his attention to details.

The strategic planning by Andy is in contrast to the impulsive actions of Guido (in La vita è bella), but both live up to their images of a trained professional and a simple small-town waiter turned bookseller respectively. It is said that no words can convey the sweetness of sugar. The same holds true with these movies. You have to really experience them, to get a hang of it.

PS: Special thanks to Richa and Deep for recommending these masterpieces.

Attention Please

( Japanese serial " アテンションプリーズ ")

This cute little story of transformation of a tomboyish, overconfident, careless rock singer to a caring, mature flight professional is worth watching. The story is that of Misaki Youko (played by Ueto Aya), a girl who grew up with 4 brothers and a father. Naturally, she went on to become a tomboyish teenager, with no female friends. Being a cabin attendant is the most unsuitable job for her. But, just because a friend she has a crush on, says that he would like to see her in uniform, she applies for the post. During the interview, she manages to conceal her rock-star like appearance by borrowing a costume from the fellow interviewee and surprisingly, gets selected.
Here onwards starts the real drama - her continuous struggle to fit her unrefined self into the sophisticated surroundings; all this while dealing with a strict trainer Mikami Tamaki (Played by Maya Miki), not-so-supportive classmates and seniors. Everything she does is wrong, right from the speed of bowing to the tone of her speech. This obviously leads to frustration fueled further by her crush falling in love with some other girl. She almost gives up the wish to become a cabin attendant, now that the main motive is lost, but the trainer challenges her. Too proud to accept her failure, Misaki starts training again, just to defeat the trainer, though she is no more interested in the job. Her instinctive behaviour leads to some incidences which make her infamous. People start commenting that she is the one who is spoiling the whole class and how could someone like her get selected in the first place. But then, a moment comes. Just for fun, she wears a senior's uniform and then realizes the responsibility that comes with it. The immense satisfaction derived from helping an utterly confused Chinese traveller by communicating through sign/body language (due to language barrier), makes her start loving this job. In addition to this are the encouraging words from a newly acquired engineer friend, Nakahara Shouta (played by Nishikyodo Ryo).

Finally, as the exam nears, Misaki works really hard and performs pretty well. During the practicals, she maintains her smiling face though the examiner tries to pester her by her actions. Everyone agrees that she should pass, but the trainer declines. This is the most shocking incident for Misaki as this was the first time that she had done something so seriously and had still been a failure. This leads to the increase in her hatred for the trainer. But when finally, she realizes that the trainer knows her "inner beauty", more than anyone else and wanted her to become perfect, she softens, works hard again and finally passes the second test. During OJT (On the Job Training) again she does some classic mistakes, but when scolded by the senior Asou Kaoru (played by Fueki Yuko) and Captain Sakurada (played by Kohinata Fumiyo), tries correcting herself. In fact, later she manages to handle a critical situation, by her keen sense of observation and presence of mind. In her last OJT flight, she handles an unconscious passenger courageously despite being frightened in her mind.

On the final day of her training, both Misaki and the trainer are overwhelmed when Misaki admits that though she hated the trainer, it's because of her that she could attain this height. Also, the training section chief Dazai (played by Inoue Jun) admits that he pleaded with the interviewers for selecting Misaki, as he thought she can become a cabin attendant with a new charm.

"Never give up" attitude of Misaki, patience and strictness of Mikami trainer, section chief Dazai's faith in Misaki and the trainer, Captain Sakurada's well thought advices to Mikami trainer, Nakahara's never ending support to Misaki.... all these help Misaki grow into a professional cabin attendant who adds a special personal touch to the service she offers. We are simply surprised to see this transformation and how a seemingly unimportant job can be challenging as well as critical.

What if,

1. Dazai hadn't thought of selecting someone who is out of the box

2. Misaki had given up at one of the many frustrating moments

3. Mikami trainer had thought even once that Misaki is useless and gave up working on her (She had to put up with the comments from her colleague, students on why Misaki is not being kicked out by her and at the same time she had to listen to the hateful remarks from the hurt Misaki)

4. Sakurada captain hadn't assured Mikami trainer that she is doing her best.

Culmination of the efforts of so many people was a "a great new hire with special charm".

All these people lead by endearing Misaki and patient Mikami tell us, to believe in ourselves and to learn from those around us because, no job is easy and no individual is useless.....

अकिरा योशिझावा आणि कागदी दुनिया

आज सकाळी google doodle नं लक्ष वेधून घेतलं - कागदी google आणि फुलपाखरे... आणि मग कळलं की आज अकिरा योशिझावाची जयंती आणि पुण्यतिथी दोन्ही आहे म्हणून...

कोण होता हा अकिरा योशिझावा? पारंपारिक जपानी कला ओरिगामीला जगण्याचं साधन बनवण्याचे धाडस सर्वप्रथम केलं ते यानंच. ९४ वर्षांच्या आपल्या आयुष्यात तब्बल ५०,००० हून अधिक ओरिगामीच्या कलाकृती बनवणारा हा अवलिया. कंपनीत भूमिती शिकवण्यासाठी त्यानं ओरिगामीचा वापर सुरु केला आणि मग त्याच्या लहानपणापासून जोपासलेल्या छंदाला खत-पाणी मिळालं. या ध्यासापायी पुढं त्यानं कंपनीतली नोकरीदेखील सोडली. १९३७ साली हे नक्कीच खूप धाडसाचं होतं. साहजिकच सुमारे१५ वर्षं गरिबीत दारोदार भटकत घालवावी लागली. तरीदेखील निराश न होता १९५४ साली त्यानं Atarashi Origami Geijutsu (नवी ओरिगामी कला) या नावाचं पुस्तक लिहिलं. या पुस्तकातील घड्यांसाठीची notations आजही प्रमाण म्हणून वापरली जातात. याच वर्षी, म्हणजे त्याच्या वयाच्या ४३ व्या वर्षी, तोक्यो मध्ये International Origami Centre ची स्थापनाही त्यानं केली. पुस्तकामुळे त्याची आर्थिक परिस्थितीही सुधारू लागली होती. पण सच्चा कलाकार असलेल्या अकिराने आपल्या कलाकृती कधीही विकल्या नाहीत. त्या इतरांना भेट देण्यात किंवा प्रदर्शनासाठी देण्यातच त्याला आनंद मिळत असे.
ओरिगामीच्या थोड्याश्या ओबडधोबड कलाकृतींना अधिक गोलाई देऊन सुबक करण्यासाठी अकिराने "wet folding " या नवीन तंत्राचा वापर सुरु केला. कागद थोडासा ओलसर करण्याच्या या तंत्रानं ओरिगामी कलाकृतींमध्ये 3-d परिणामही अधिक उत्तमरीत्या साधला जाऊ लागला.
तर असा हा महान कलाकार आज "google doodle" च्या माध्यमातून आपल्या सर्वांच्या घराघरात पोचलाय.

The Last Lecture

“We cannot change the cards we are dealt, just how we play the hand”.

 – Randy Pausch 

We cannot decide the length of our life, but surely, the height that we attain. This is exactly what Randy Pausch does and inspires us to do. For unacquainted, Randy Pausch was a professor in Computer Science at Carnegie Mellon. Born in a typical middle class family, this person went on to create an Entertainment Technology Center at Carnegie Mellon, and later on became well-known for his legendary last lecture, which is available for future generations in the form of a video and a book.

Born with the winning ticket, as far as parents were concerned, he was lucky enough to live out his childhood dreams. Surely, he would love to cherish the dreams of his children and empower them to realize them, but for a terminal pancreatic cancer, which attacked him almost in the middle of his life. Then started the earnest attempts of a father, to give his children the fullest. The Last Lecture is also a part of this endeavor.

Most of the book is autobiographical, involving the incidents from his childhood to this last lecture, peppered with words of wisdom. But what I loved most is, this is not a traditional self-help stuff. This is a book which gives you insight into your life. Here is somebody with flesh and blood, giving down-to-earth tips to enrich your lives, though not in the materialistic sense. This journey of an inconsiderate but a passionate kid keeps us hooked till end. It’s just like one of us, narrating his experiences of fulfilling the dreams, some of which, even we have relished. And this journey is made more meaningful by the people who come across and leave their imprint.

From seemingly petty thing like answering “Park is open until 8 pm” to a question “When does the park close?”, Randy succeeds in changing our attitude. We are elated at the successes that he gets in achieving his dreams. Especially, his encounters with Disney World at various stages of his life are worth reading. The next in line is his gratitude towards the folks who shaped his life through their good deeds. And not to forget, that all this is written, when the death is waiting for you at the next turn.

He just sets an example, of how to live your life fully and enjoy every moment of whatever short span you are left with without whining about the fate. Then only you will be the richest one to die, as satisfaction is the wealth that you have with you on the deathbed.

So, get set go, on the life’s race, which is full of hurdles, waiting to be conquered, because, once again in Randy’s words, “Brick walls are there for a reason. ”

Lucky and Unlucky

It was Saturday. One of my friends had come to university to attend the weekend course work lectures. We are among the ones who are never short of a topic to discuss about. This has been the case since our M.Sc. days, when we used to stay in the same hostel. Now that we are at two different places, countless things are there to ponder about when we meet, because of two simple reasons – first, we meet once in a while and secondly, each one of us has her own set of incidents to narrate. As a result, when we are together, we are completely lost in our own world. This, clubbed with the absent mindedness, which both of us are gifted with (probably, being born Pisceans) leads to some unexpected events. The same thing happened that Saturday. We left the department and reached my room, with our hands full of our belongings. So, to open the lock I had to put her laptop near the door. We entered the room completely overlooking the laptop, latched the room from inside and continued with our chatter. After about 25 minutes, we came out of the room and were astounded at seeing the laptop there… The very first reaction was thanking the God… anybody could have easily stolen it… But thankfully, we were spared…

The similar kind of thing happened with my cell phone also. After having lunch, I forgot it in front of the department, went upstairs and got engaged in some work. Suddenly, my friend got a call from my mom. She informed me that someone from the Geography department had got my cell and called up my mom to inform about it. I was unaware of the fact that I had lost my cell when I got news of it being safe… Once again I thanked the God and this time saluted the honesty of that person as well…

But not on all days you are so lucky… Today, I was having a usual post-dinner stroll with my friend. Generally, we keep our water-bottles on the nearby katta. Because of rainy weather, today, the water bottles were replaced by umbrellas. It takes about two minutes to reach the other end of the hostel compound and then we turn around. During one such round, we realized that our umbrellas were missing. We searched for them, but couldn’t locate. Certainly, somebody had picked them up within the span of two minutes, when we were headed in the opposite direction. So, there are souls like these also…

But still, I am glad at the fact that it was just an umbrella… It’s unthinkable to imagine the appearance such a soul in the two prior incidences…


PS: This reminds me of a lesson in our 6th standard Marathi textbook “Pavsala”, which mentioned that the only reason that you have to buy a new umbrella is it’s lost (forgotten / stolen). You never buy a new one just because the old one is worn out. Mine was also pretty sick… with many aberrant bends, but I had no plans to part with it…But now, I am forced to buy a new one, considering the ceaseless showers and the fact that it’s just the beginning of this rainy season. L

Tribute to a Probabilist and an Actor

I was strolling in the cyber space just to get some inputs for our budding joint venture, when I stumbled upon the following news on the website of Bernoulli Society – “Prof. Patrick Billingsley passed away on April 22, 2011.” This was a single line, but it couldn’t leave me, as Billingsley occupies a significant place in my daily research work. Impulsively, I googled his name to get a glimpse of his life.  Unsurprisingly, the first result was from Amazon, as he has touched lives of many like me with his fundamental books on advanced probability theory.  The second result was from IMDb about some actor Pat Billingsley. I overlooked it as a mere coincidence, thinking - even the great “Billingsley” is not unique …Google has a name-alike for him too. So to get a relevant and reliable account of his life I started hunting for his Wikipedia entry, and to my surprise, the very first line was – “Patrick Billingsley was an American mathematician and stage and screen actor, noted for his books in advanced probability theory and statistics.”  I was rendered speechless. I couldn’t imagine that a person who wrote something so technical can be an actor as well…

This is not the first time that I am shocked after hearing something about Billingsley.  The first startling revelation was the fact that he is Feller’s student. Knowing that Feller is pretty sympathetic towards his readers, it’s very hard to believe that his student wrote such books. But considering his intellect, the gaps that he leaves for his readers to fill in must be really trivial for him.

The Princeton graduate was an accomplished actor with around 20 plays, 8 movies and 9 television shows to his credit. He had earned a black belt in judo. Besides occupying many important academic positions, he served on the athletic board of University of Chicago and even helped run the football scoreboard.  In words of his daughter Marty Billingsley - “A true Renaissance man, he also painted, did woodworking, read Beowulf in the original Old English. His interest in folk music led him to study the collection of ballads put together by Francis James Child in the late 19th century, which he sang as lullabies to his five children. Echoes of those ballads can be found in his daughter Franny Billingsley's young adult novels.”  (Source : UChicago News)

When asked about his equal interest in academics and acting, Billingsley replied  – “Teaching has a little bit of show biz. When you teach, you perform in front of an audience. That’s much like acting. As a teacher you’re used to being on stage”.

In short, if you are a genius, it doesn’t matter, which career path you have chosen. You can make a mark, in any field you like….

गंधर्वयुग

काल बऱ्याच दिवसांनंतर चित्रपटगृहात जाऊन चित्रपट पाहण्याचा योग आला. अर्थातच it was worth it…. आमच्या पिढीला गन्धर्वयुगाच्या सुवर्णकाळाची सफर घडवून आणण्याचा हा प्रयत्न निश्चितच स्तुत्य आहे ….

सकाळ मधल्या सुबोध भावेंच्या लेखनातून चित्रपट बघायची उत्सुकता निर्माण झाली होतीच; पण ती उत्सुकता शमवतानाच बालगन्धर्वांविषयी अधिक माहिती घ्यायलाही उद्युक्त करण्याचं काम या चित्रपटानं केलंय . एखाद्या विषयाचा ध्यास घेऊन त्याच्या पूर्ततेसाठी झटलं की कसा उत्तम कलाविष्कार साकार होतो , याचं उदाहरण म्हणून या कलाकृतीकडं पाहता येईल …

सुबोध भावेंचा राजस बालगंधर्व मनात घर करतोच , पण त्याचबरोबर “मामा , गंधर्व म्हणजे काय रे ?”, असं निरागसपणे विचारणारा अथर्व कर्वेही आपल्या छोट्याश्या भूमिकेत ठसा उमटवून जातो . बालगंधर्वांची रसिकता, विनम्रता , कर्तव्यनिष्ठा, देशभक्ती , उत्कृष्टतेचा ध्यास , अनेकानेक आघात पचवण्याचं धैर्य , रसिकांवरची श्रद्धा , तत्त्वनिष्ठा आणि “इदं न मम ” अशी निरासक्त वृत्ती , अशा बहुविध पैलूंचं इतक्या अल्प कालावधीत प्रत्ययकारी दर्शन घडवण्याचं शिवधनुष्य नितीन देसाईंच्या नेतृत्त्वाखाली या साऱ्या मंडळींनी अतिशय उत्तमरीत्या पेललंय . पण त्याचबरोबर त्यांच्या अव्यवहारीपणा सारख्या काही उण्या बाजूही अगदी सहजगत्या समोर आणल्यायेत . आणि हे सगळं केलंय ते कुठंही “judgmental ” न होता … कारण , चित्रपटात म्हटल्याप्रमाणं गंधर्वांच्या आयुष्याला लौकिक बंधनांमध्ये अडकवण्याचा प्रयत्न करणंही निष्फळ आहे …. . शिवाय , सहकाऱ्यांचं प्रेम आणि कळकळ, रसिकांचं प्रेम आणि त्यातूनच उमटणारी दानशूरता , सहचारिणीची सोशिकता या गोष्टी झाकोळल्या जाणार नाहीत याचीही पुरेपूर दक्षता दिग्दर्शकानं घेतलीये . 

मुलीच्या मृत्यूनंतर डोळ्यात आलेलं पाणी क्षणार्धात टिपून भूमिका रंगवणारे बालगंधर्व आपल्या डोळ्यात अश्रू उभे करतात , तर बोलपटाच्या चित्रीकरणाच्या वेळी होणारी एका सच्च्या रंगकर्मीची घुसमट आपल्यालाही अस्वस्थ करून सोडते . आणि हे सगळं पाहिलं की पटतं – “खरंच, आयुष्य हे तर एक नाटकच. त्याचे प्रवेश “त्यानं” आधीच लिहून ठेवलेत . फक्त आपल्या वाटेला आलेली भूमिका उत्तमरीत्या पार पाडणं हेच आपलं कर्तव्य”.

PS: १. आनंद भाटेंचा देखील विशेषत्त्वाने उल्लेख करायला हवा.
      २. आता कुठूनतरी “धर्मात्मा” मिळवायला हवा ….

केल्याने देशाटन - ३ ...

केल्याने देशाटन - भाग १ , भाग २ .

आजपर्यंत बोललो, ते आदर्शांबद्दल ... आज थोडं आपल्यासारख्यांकडून घेता येणाऱ्या गोष्टींबद्दल... 

गोव्यात जसा समुद्र पहिला, तशीच  आम्ही "मातृछाया " आणि "स्नेहमंदिर" या समाजमन्दिरांनाही भेट दिली. मातृछायातली निरागस मुलं आजही आठवतायत. स्नेहमन्दिरामधल्या आजी-आजोबांशी बोलताना जे समाधान मिळालं, ते अगदीच अवर्णनीय होतं. बा. भ. बोरकरांनी एका कवितेत म्हटलंय- 

" देखणी ती जीवने, जी तृप्तीची तीर्थोदके , चांदणे ज्यातून वाहे शुभ्र पाऱ्यासारखे " 

अशी अनेक तृप्त जीवनं तिथे पाहायला मिळाली. त्यांच्या आयुष्यातल्या कडू-गोड आठवणी ऐकताना जीवनाचे अनेक पैलू नव्यानं उलगडले गेले.


असंच, जीवनाचं एक नवं रूप बघायला मिळालं, ते जव्हार-देवबांधच्या आदिवासी वस्त्यांवर. जेव्हा  सूर्यमाळच्या पठारावर आमची गाडी थांबली, तेव्हा एस. टी. बघायला गोळा झालेली मुलं, त्यांच्या चेहऱ्यावरचं अप्रूप अजूनही डोळ्यांपुढे येतंय. एस. टी. बघून त्यांना झालेला आनंद पाहिला आणि मग आपण किती सुखी आयुष्य जगतो याचा प्रत्यय आला. "मला लाल डब्यानं जायला नाही आवडत, व्होल्वोनी जाऊ किंवा आपली कार नेऊ ", अशी फर्माईश करणाऱ्यांना, लाल डब्यात बसणं तर सोडाच, पण लाल डबा बघायला मिळणंच, काहींसाठी इतकं महद्भाग्य ठरतं हे कळलं, तेव्हा मिळालेलं शहाणपण हे बाकी कोणत्याही शाळा-कॉलेजच्या शिक्षणानं आलं नसतं.

"I had the blues, as I had no shoes, 

until upon the street, I met a man who had no feet." 

अशाच प्रकारची काहीशी आमची परिस्थिती होती. पुस्तकात, वर्तमानपत्रात वाचलेलं 'कुपोषण', तिथल्या मुलांमध्ये प्रत्यक्षात पाहिलं आणि मग आपले जेवतानाचे नखरे कमी करायला हवेत, हे मनोमन पटलं. आजही पानात काही शिल्लक उरेल असं वाटत असतानाच, त्या मुलांचे चेहेरे आठवतात आणि मग आपोआपच नावडते पदार्थदेखील संपवले जातात. दुरून , उन्हात अनवाणी पायांनी पाण्याचे हंडे भरून घेऊन येणाऱ्या छोट्या छोट्या मुली पाहिल्या आणि पाण्याचंही जीवनमूल्य पटलं. अशा परिस्थितीत जगत  असतानाही त्यांनी आनंदानं केलेली नृत्यं पाहिली आणि मग जाणवलं की सुख-समाधान हे बाह्य परिस्थितीवर नव्हे तर मनस्थितीवर अवलंबून असतं.

आणि हो, हे सारं आपण ज्यांच्यासोबत अनुभवतो, त्या सहप्रवाशांकडूनही खूप काही शिकायला मिळतं बरं का... घरात आपल्या सख्ख्या बहीण-भावांशी भांडणारेही तिथे आपलं आवरून झालं की अगदी उत्साहात  एखाद्या छोट्या दोस्ताची bag भरून द्यायला मदत करतात.  मोठ्या ताई-दादांना काम करताना पाहून, "काकू मी नाश्त्याच्या प्लेट्स गोळा करू का ?", असं स्वत:हून विचारणारे मित्रही भेटतात.  आपल्यापेक्षा लहान असून देखील सहलीतल्या प्रत्येक ठिकाणाची माहिती सांगू शकणारा एखादा मित्र आपल्यालाही अवांतर वाचनाला प्रवृत्त करतो. सहलीत मित्राच्या वाढदिवसासाठी दोन मिनिटात सुंदरशी रांगोळी काढणारी ताई किंवा रोज नवनवीन गाणी/स्तोत्रे सांगणारा दादा पाहिला की  आपणही एखादी कला जोपासली पाहिजे असं वाटायला लागतं. रात्री सगळ्यांच्या नंतर झोपून, सकाळी सगळ्यांच्या आधी उठणारे आणि तरीही दिवसभर सगळ्यांपेक्षा जास्त काम करणारे काका-काकू बघितले की - "मन उत्साही असेल तर शरीरही न थकता साथ देतं", हे पटतं, आणि मग हे सारं पाहिलं की आपल्याही नकळत बदल घडून येतात. 

"मला कोणीच माझ्या सामानाला हात लावलेलं आवडत नाही", असं म्हणणारी मुलगीच पुढच्या सहलीत स्वत:हून आपल्याकडचं जास्तीचं पांघरूण कोणाला हवंय का असं विचारते. यंदा आपण मला दोन ऐवजी एकच नवा ड्रेस घेऊन, उरलेले पैसे देवबांधच्या 'भाऊबीज निधी'ला पाठवूयात का, असं कोणीतरी आई-बाबांना सुचवतो. "काका, पुढची सहल कुठे जाणार ते सांगा, म्हणजे मी माहिती गोळा करून ठेवतो", असं कुणीतरी म्हणतं, तर "काकू, या वेळी रोज सकाळी सगळ्यांना बिस्किटे देण्याचं काम मी करणार हं", असंही कुणीतरी म्हणतं. 

हे सगळं घडतं याचं कारण - माणसाचं मन हे टीपकागदासारखं असतं. दिसतं ते टिपून घेणारं. म्हणूनच जर आपलं मन अधिकाधिक संवेदनशील बनवून, एक परिपूर्ण व्यक्ती बनायचं असेल, तर हा असा सहलीचा अनुभव हवाच...   

केल्याने देशाटन -२ ...

( केल्याने देशाटन -१  ...)

'स्वामी' कादंबरीत माधवराव रमाबाईंना म्हणतात - "ओहोटीच्या वेळी मोकळ्या पडलेल्या किनाऱ्यावर जेव्हा समुद्र-खेकडे रांगोळ्या घालू लागतील, तेव्हा तुझा अभिमान पार धुऊन जाईल आणि तू कौतुकानं त्यांनी रेखाटलेल्या कलाकृती बघत राहशील. " असंच आपलं  खुजेपण आणि निसर्गाचं श्रेष्ठत्व पदोपदी जाणवत राहतं. अथांग सागर अंत:करणाची विशालता देतो, तर डोंगरावरून कोसळणारा धबधबा इतरांसाठी जीव झोकून द्यायला शिकवतो. सूर्योदय आणि सूर्यास्त दोन्हीवेळेला सारखाच रंग धारण करणारा सूर्य "संपत्तौ च विपत्तौ च महताम् एकरूपता " हे दाखवून देतो. शिंपल्यातून अचानक बाहेर येणारी गोगलगाय जशी दचकायला लावते, तसाच समुद्रात लाटेमुळे "पायाखालची वाळू सरकणे", या वाक्प्रचाराचा प्रत्यक्ष येणारा अनुभव हृदयाचा ठोका चुकवतो. 

 इतिहासाच्या माध्यमातून भेटणारी माणसंही असंच खूप काही शिकवून जातात. हिरकणी बुरुजावरून खाली डोकावून पाहिलं की आजही आपले डोळे फिरतात. मग अशा जागेवरून अंधारात, जंगलात उतरण्याचं धाडस करणाऱ्या हिरकणीसमोर आपण आपोआपच नतमस्तक होतो. गड बांधण्याच्या कामगिरीवर खुश होऊन शिवाजी महाराजांनी बक्षीस देऊ केले असता, पायरीच्या दगडावर "सेवेचे ठायी तत्पर, हिराजी इंदूलकर ", असे लिहिण्याची परवानगी मागणारा हिराजी निरपेक्ष सेवेचा उत्तम आदर्श घालून देतो. "आधी लगीन कोंढाण्याचं मग माझ्या रायबाचं" असं सांगणारा तानाजी मालुसरे राष्ट्रहित महत्वाचे असल्याचा संदेश देतो, तर राजे सुखरूप गडावर पोचल्याची तोफ ऐकू येईपर्यंत सिद्दी जौहर आणि यमराज दोघांनाही घोडखिंडीत थोपवून धरणारे बाजीप्रभू देशपांडे असीम कर्तव्यनिष्ठेचं उदाहरण बनून राहतात. आणि हा असा  त्या त्या जागी जाऊन इतिहासाचा पुन:प्रत्यय घेण्याचा प्रयत्न केला की मग हे केवळ पुस्तकी दाखले न राहता, जीवनपथावर पदोपदी मार्गदर्शक ठरणारे प्रसंग बनतात. शिवाय पुस्तकातला इतिहास जणू सजीव झाल्याचा आनंद मिळतो तो वेगळाच.      
   

पण केवळ इतिहासातच चांगली माणसं होऊन गेलीत असं थोडंच आहे. आजही आपल्याभोवती अशी अनेक माणसं आहेत, की ज्यांच्याकडून आपल्याला खूप शिकायला मिळू शकतं. अशाच काहींच्या भेटीचा योग सहलीच्या निमित्तानं येतो - मग ते आयुकाचे विज्ञान प्रसार अधिकारी डॉ. अरविंद परांजपे असतील, वा आपल्या कथाकथनानं सर्वांना मंत्रमुग्ध करणारे सु. ह. जोशी असतील. श्रोत्यांना आपलंसं करून घेणं, छोट्यांपासून मोठ्यांपर्यंत सर्वांना सारखंच महत्त्व देणं, या अशांच्या वैशिष्ट्यांमुळे नकळत आपणही ते गुण उचलतो. आपलं पद, प्रतिष्ठा यांचा विचार न करता इतरांबरोबर समरस होऊन राहणारी माणसं सहलीत बघायला मिळतात. एकदा आम्ही कोकणातला एक कौलांचा कारखाना बघायला गेलो होतो. कारखाना बघताना एक काका  आम्हाला कारखान्याची माहिती देत होते. त्या कारखान्यात नोकरी करणाऱ्यांपैकीच  ते असावेत असा आमचा अंदाज होता. संपूर्ण कारखाना बघून झाल्यानंतर आम्हाला कळलं, की ते त्या कारखान्याचे मालक श्री. जोगळेकर होते. आता एवढ्या मोठ्या उद्योगाचा मालक दीड - दोन तास आपल्याशी गप्पा मारत फिरत होता, ही गोष्ट खूपच धक्कादायक होती. तशीच गोष्ट महाबळेश्वरच्या श्री. आगरकरांची. त्यांच्या मधुमक्षिका पालन केंद्रात आम्ही गेलो असता, मधमाश्यांच्या प्रकारांपासून ते मधाच्या प्रकारांपर्यंत साऱ्या प्रक्रियेची माहिती त्यांनी अतिशय साध्या शब्दांत आणि उत्साहानं दिली. ही अशी माणसं भेटली, की "विद्या विनयेन शोभते", या सुवचनाची सत्यता पटते. 

या थोरामोठ्या मंडळींप्रमाणेच, आजूबाजूची सामान्य माणसं आणि इतकंच नव्हे, तर आपली मित्रमंडळी देखील नकळतपणे खूप काही देऊन जातात. त्यांच्याबद्दल बोलूयात, पुढच्या भागात. 

Certain about Uncertainty

Last weekend was special in a sense; it was the last weekend of a month, year and a decade…But for us (me and deep), it was special in one more sense… a candlelit dinner with some of the brightest minds from the probabilistic world, the folks who are certain about uncertainty…

This opportunity was provided by LPS-V workshop, in ISI Bangalore. At the beginning itself, we were pretty excited, as some of the names in the list of participants, were eminent statisticians. But as the course progressed, we were simply dumbfounded, by the sharpness of the minds around us…Everyone here was simply a probabilist, other identities had vanished. It was just like a family gathering with people from almost three generations; veterans encouraging neophytes, by listening to their ideas. They were always there for the younger ones to help them convert their lumbering walk into an exciting hike, be it in the classroom or in the Makalidurga trek which was one of the social events in the workshop. And one more thing…Even this Makalidurga was not spared from the statistical lessons. The relaxation breaks were made lively by the interesting statistical puzzles regarding card magic, chessboards and exciting facts like how Diaconis (a magician turned mathematician) constructed a machine giving a desired outcome for a coin toss.

The nonstatistical joys included the special south Indian dinner served on the plantain leaves, which had almost 20 different delicacies. Apart from the two special dinners, there were other delectable treats like fruits and various kinds of cakes, which were made sweeter by the excellent hospitality of the canteen people and the individual attention by the organizers.

Last and the most important delight was the interaction with the students/alumni of many prestigious institutes all over the world including IITs, ISIs and Ivy League institutions. There we were among the gifted minds attaining zenith, but with their feet firmly rooted in the ground; some of them barely 7-8 years older than us. And thus we returned motivated, and at the same time wondering how people can achieve such great heights, in such a short span of life…